Հոդվածներ

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԼԵԶՈՒՆ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑ Է

Երկրում վերջերս լուրջ հանրային քննարկումների և բանավեճերի առարկա դարձավ լեզվի և կրթության վերաբերյալ օրենսդրական փոփոխություններ կատարելու կառավարության նախաձեռնությունը: Ես միայնակ չեմ օտարալեզու դպրոցների դեմ պայքարում. պետք է ասեմ, որ մեր մտավորականության և քաղաքական գործիչների մեջ բազմաթիվ առողջ մտածող մարդիկ կտրականապես դեմ են ՀՀ «Լեզվի մասին»  և «Հանրակրթության մասին»  օրենքները փոփոխելուն: Հենրիկ Հովհաննիսյանը, Բաբկեն Հարությունյանը, նախկին նախարարներ Արեգ Գրիգորյանը, դոկտոր-պրոֆեսոր Հայկ Ղազարյանը, Գարիկ Չուգասզյանը, որը ներկայացնում է ամենաառաջադեմ տեխնոլոգիաները և կապված է ժամանակակից տեխնոլոգիաների կենտրոնների հետ: Բազմաթիվ օրինակներ կարող եմ բերել. Պարույր Հայրիկյանը, Հանրային խորհրդում դարձյալ բազմաթիվ մարդիկ քվեարկեցին, որ օրենքը չփոխվի, ուրեմն` հարցն, իրոք, վիճելի է:

Արտահայտեմ կարծիքս ռուսալեզու դպրոցների մասին: Համաձայն չեմ, թե խոսքը ռուսական դպրոցների մասին է: Նախ, հիմա քննարկվում է երկու դպրոցի հարց: Մեկը` Ռուբեն Վարդանյանի օրիգինալ, նոր տեխնոլոգիաներով դպրոցն է, իսկ երկրորդը` Թաիլանդում ինչ-որ անգլիական դպրոց կա, որի մասնաճյուղը պետք է բացվի Հայաստանում: Ռուսական դպրոցների մասին առայժմ խոսք չկա: Այնպես որ, այս ամենն այնքան էլ ռուսական դպրոցների համար չի արվում, և պնդել, թե մենք դեմ ենք հենց ռուսալեզու  կրթությանը` կոռեկտ չէ:

Բանն այն է, որ խոսքն ինչ-որ երկրորդական օրենքի մասին չէ, խոսքը հիմնարար օրենքի մասին է: Հայ երեխան կրթությունը պետք է ստանա հայերեն: Հարյուրավոր տարիներ հայերը պետականություն չեն ունեցել` երազելով, որ մի օր կունենանք անկախ պետություն, և մեր երեխաները հայոց լեզվով կրթություն կստանան: Դարավոր երազանքը պայքարի էջեր ունի, և պատահական չէ, որ երբ ցարական Ռուսաստանը հայերի ձուլման քաղաքականություն էր վարում, առաջին քայլը, որ փորձեց անել, հայկական դպրոցները փակելն էր: Այսինքն` լեզուն հիմնարար նշանակություն ունի: Եվ դա կարևոր է ոչ միայն հայերի համար, չնայած մեզ համար կրկնակի  կարևոր է, որովհետև հայերի մի մասն ապրում է դրսում և, ի տարբերություն հրեաների, որոնց միավորող ուժը կրոնն է և էլի այլ հանգամանքներ, հայապահպան հիմնական ուժը հայոց լեզուն է: Մի խոսքով, հայերը մշակույթով ծնված և մշակութածին ազգ են, ի տարբերություն հրեաների, որոնց որպես ազգ ձևավորել է կրոնը, և այս կարևորագույն հանգամանքը երբեք չպետք է անտեսվի մեր կողմից:

***

Փորձենք մի փոքր թափանցել խնդրի մեջ: Ցանկացած ազդեցություն այլ երկրի վրա` քաղաքական, տնտեսական, ռազմական և այլն, անցողիկ է: Ամենամեծ ազդեցությունն այն է, երբ այլ պետությունն իր ձեռքն է վերցնում երեխաների դաստիարակությունը կամ դաստիարակությունը վարում է իր լեզվով, այսինքն` մտնում է այդ մշակույթի, այդ քաղաքակրթության մեջ: Եվ պատահական չէ, որ երբ անգլիացիները Հնդկաստանը գրավեցին, առաջին հերթին դպրոցներ բացեցին էլիտայի երեխաների համար` անգլիական դպրոցներ: Նրանք գիտեին, որ դա մնայուն ազդեցություն կունենա:

«Լեզվի մասին»  օրենքը հստակ արտահայտություն է գտել Անկախության հռչակագրի 10 և 12 կետերում, որը ներառվել է մեր Սահմանադրության գաղափարախոսության մեջ, այսինքն` սա հիմնադիր օրենքներից է: «Լեզվի մասին»  օրենքի այս փոփոխությունը խիստ ուրախացրել է վրացիներին: Վրաստանում հարյուրից ավելի հայկական դպրոցներ ունենք և, ի տարբերություն Լոս Անջելեսի, դրանք իրական հայկական դպրոցներ են, այսինքն` բոլոր առարկաները դասավանդվում են հայերեն: Լոս Անջելեսի հայկական դպրոցներում հայոց լեզուն դասավանդվում է հայերեն, մնացածը` անգլերեն: Վրացիները շատ են ուզում, որ Վրաստանի հայկական դպրոցները փակվեն, իրենց համար դա գլխացավանք է, քանի որ խանգարում է ձուլմանը: Երբ մեզ մոտ օրենքը փոխվի, Վրաստանում կասեն. եթե Հայաստանում օտարալեզու դպրոցներ եք բացում, ինչո՞ւ, ուրեմն, վրացերեն չսովորեք: Կան ազգային փոքրամասնություններին իրենց մայրենի լեզվով կրթություն ստանալու հնարավորություն տալու մասին հռչակագրեր, որոնք ստորագրել են և՛ Հայաստանը, և՛ Միացյալ Նահանգները, և՛ Ռուսաստանը, և՛ Վրաստանը: Հետևաբար, պարտավորված են կատարել իրենց պայմանավորվածությունները:

***

Աշխարհում անընդհատ գլոբալացման գործընթացներ են տեղի ունեցել, որոնց ընթացքում տարբեր մշակույթներ տարածվել են աշխարհով մեկ: Մենք անընդհատ գտնվել ենք այդ հոսանքների ազդեցության ներքո: Եվ միշտ հարց է առաջացել. ինչպե՞ս անել, որ և՛ սովորես, և՛ ինքնությունդ պահպանես: Հիմա դա շատ ավելի բարդ է: Աշխարհը շատ տկար կդառնա, կաղքատանա, եթե բոլորը պրագմատիկ գաղափարներով առաջնորդվեն, լինի մի մշակույթ, մի լեզու, մտածողության մի ձև: Ընդհակառակը, աշխարհի զարգացումը  պահանջում է, որ բոլոր ազգերը պահպանեն իրենց մշակույթն ու ինքնությունը, կապված լինեն իրենց արմատներին: Եվ պետք է հաշվի առնել, որ ոչ հայկական կրթություն ստացած հայերի մեջ կարող են լինել բարոյական և ոչ բարոյական, հայրենասեր և ոչ հայրենասեր, բայց մեծ մասամբ իրենց արմատներից, պատմական արմատներից, մշակույթից կտրված մարդիկ: Կարող են շատ լավ Դոստոևսկի իմանալ, բայց Թումանյան չիմանալ, լավ իմանալ Գոգոլ, բայց չճանաչել Շիրվանզադեին, Րաֆֆուն, և դա հսկայական կորուստ է, ազգային կորուստ: 20-րդ դարում բազմաթիվ հետազոտություններ են կատարվել, որոնց շնորհիվ պարզվել է, որ մարդը երկու լեզվով մտածել չի կարող: Ես հինգ տարի ոչ մի տող ռուսերեն չեմ կարդացել, միայն հայերեն էի կարդում, որովհետև սարսափով տեսնում էի, որ երազս անգամ ռուսերեն լեզվով եմ տեսնում: Հինգ տարի ինձ վրա աշխատել եմ, որ միջիցս այդ հիվանդությունը հանեմ: Հոգեբանական հետազոտություններ կան, ըստ որոնց` երեխան պետք է լեզվական արմատ ունենա և այդ արմատի վրա տարբեր լեզուներ սովորի: Եվրամիությունում մի կենտրոն կա, կոչվում է «Օտարալեզու կրթության տարածում»: Կենտրոնի նախագահը երկու բան է ասում. 1. մի քանի եվրոպական զարգացած պետություններում փորձել են օտարալեզու դպրոցներ բացել` անգլիական և այլն.  որևէ դրական փորձ չի արձանագրվել այդ դպրոցներում, 2. աշխարհում միջնակարգ կրթության ճգնաժամ է, և չկա մի դպրոց, դպրոցների մի ինչ-որ համակարգ, որ այդ ճգնաժամը հաղթահարած լինի: Յուրաքանչյուր պետություն որոնում է իր ուղին:

Ինչ վերաբերում է սովետական դպրոցին, ես կարծում եմ, որ սովետական դպրոցը նվազագույն փոփոխություններով կարող էր շատ լավ կրթություն տալ մեր երեխաներին: Եվ այսօրվա նորամուծություններն ավելի շատ վնասակար են, քան օգտավետ: Պետք է հիշել, որ ռուսական և սովետական դպրոցը հիմնարար սկզբունքներն ընդօրինակել է գերմանացիներից: Ես կողմնակից եմ այդ համակարգին: Ամերիկյան համակարգն ուրիշ է. այստեղ ասում են` մարդկանց 90 տոկոսը, միևնույն է, մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս չի դառնա, կոշկակար կդառնա, կամ դրա համար էլ չեն ստիպում բոլոր դպրոցներում խորությամբ սովորել այդ առարկաները: Բայց դրա կողքին Ամերիկայում կան էլիտար դպրոցներ, որոնք տալիս են փայլուն կրթություն. ի վերջո, աշխարհի գիտությունն ու կրթությունն առաջ տանողը Միացյալ Նահանգներն է, որի գիտնականների կեսը դրսից եկածներ են, բայց կեսն իրենցն է:

Ինչևէ, խոսքը հետևյալի մասին է. այս օրենքը երկար պատմություն ունի և հիմնադիր օրենքներից է ոչ միայն պետության, այլև հայապահպանության համար: Երկրորդ. այն համընկնում է համաշխարհային միտումների հետ, որովհետև քիչ երկրներ են իրենց թույլ տալիս ուրիշ դպրոցներ ունենալ: Ամեն երկիր խստապահանջ է այն հարցում, որ իր երեխաներին դաստիարակելու հարցն իր ձեռքից չվերցնեն: Բոլոր օտարալեզու դպրոցների հետևում կամ ինչ-որ օտար պետություն, հատուկ ծառայություն, կամ կրոնական ինչ-որ աղանդ, շարժում, գաղափարական սկզբունք է կանգնած: Եվ շատ վտանգավոր է, երբ մատղաշ երեխային թույլ են տալիս մտնել այնտեղ:

***

Հիմա գանք Հայաստան: Այնուամենայնիվ, օտար լեզուները պետք են մեզ: Մոսկվայում ինչպե՞ս է: Այնտեղ պետական պարտադիր ծրագիր կա, որն այդ դպրոցներում ամբողջությամբ ռուսերեն է դասավանդվում: Օտար լեզու` մեկ, երկու, նույնիսկ երեք լեզու ինչ-որ դասարանից սկսում են անցնել, բարձր դասարաններում որոշ առարկաներ սովորում են օտար լեզվով, բայց այն առարկաները, որոնք որ պարտադիր դասընթացում չկան: Այսինքն` մի դպրոց կա, ուղղությունն` իրավաբանական, որտեղ, ենթադրենք, միջազգային իրավունքը դասավանդվում է ֆրանսերեն: Կան դպրոցներ, որոնցում նոր տեխնոլոգիաներ են, մաթեմատիկան անցնում են ռուսերեն, բայց ինֆորմատիկա առարկան սովորում են անգլերեն: Եվ դա հնարավորություն է տալիս, որ դպրոցն ավարտածները երկու վկայական ունենան: Մեկը վկայում է, որ ավարտել է պարտադիր դասընթացը ռուսերեն լեզվով և մյուսը համապատասխանում է միջազգային չափանիշներին, որով կարող է բուհ ընդունվել Միացյալ Նահանգներում կամ Եվրոպայում: Այսինքն` առանց օրենքը փոխելու օտար լեզվի դասավանդումն ուժեղացնելու բազմաթիվ ձևեր կան, եթե իրականում առկա են առողջ ցանկություններ:

***

Երբ վարչապետ էի, դպրոցները դարձրինք հայկական` կառավարության որոշմամբ են փակվել ռուսական դպրոցներն այս երկրում, սակայն հենց վարչապետ եղած ժամանակ ես ստորագրել եմ Ամերիկյան համալսարանը բացելու հրամանագիրը, բանակցություն էի վարում ՄՊՀ-ի հետ Երևանում մասնաճյուղ բացելու վերաբերյալ: Հիմա Ֆրանսիական համալսարան, Սլավոնական համալսարան ունենք: Այսինքն` եթե երեխան 12 տարի պարտադիր կրթությունը ստացել է, մենք շահագրգռված ենք, որ մի մասն ուսումը շարունակի օտար լեզուներով: Մենք խրախուսում ենք դա: Խոսքն առաջին տասը տարում երեխային դաստիարակելու և կրթելու մասին է: Ես այստեղ հայ ինքնությանն ուղղված վտանգ եմ տեսնում: Կարող են ասել. «ռուսական կրթություն ստացողներն, ի՞նչ է, հայ չեն»: Խոսքն ընդհանուր երևույթի մասին է, ոչ թե երկու մարդու համեմատության: Պատգամավորներից մեկն ասաց մի առիթով. ես ռուսական կրթություն եմ ստացել, կիրթ մարդ եմ, իսկ Հունանյանը տեռորիստ է, որովհետև հայկական կրթություն է ստացել: Ճի՞շտ է նման նախադասություններ քննարկելը: Այսպիսի տեսակետի հակվածներին հիշեցնեմ, որ աֆրիկյան բռնակալների կեսը դուրս է եկել Սորբոնից և Օքսֆորդից, իսկ նրանց մեծ մասը մարդակեր դարձավ (ուղիղ և փոխաբերական իմաստով): Այնպես որ` լեզուն, որով կրթություն են ստանում, չի կարող լինել անհատի քաղաքակրթվածության և կուլտուրականության երաշխիք:

Բայց երբ խոսում ենք միլիոնավոր մարդկանց մասին, ազգային պետական ծրագրերի մասին, անհատներն ու մասնավոր դեպքերն օրինակ ծառայել չեն կարող: Հայ երեխաների երկու երրորդն օտար կրթություն է ստանում: Ոչ միայն Սփյուռքում: Տասնյակ հազարավոր երեխաներ սովորում են ռուսական, անգլիական դպրոցներում: Հայությունն օտար լեզվի փայլուն տիրապետողների կադրային պահանջ չունի, Հայաստանում նրանք աշխատանք չեն գտնում: Լավ է, որ սովորում են դրսում, բայց հետո գալիս են Հայաստան և աշխատանք չեն գտնում: Սա խայտառակություն է: Ուրեմն, կառավարության խնդիրը պետք է լինի այն, թե ինչպես անել, որ օտար լեզու իմացող, բարձրամակարդակ կրթություն ստացած մարդիկ աշխատանք ունենան Հայաստանում: Սա ցավոտ հարց է:

***

Օտարալեզու կլինի, թե ոչ` մեր կրթական համակարգը դպրոցի առաջին դասարանից մինչև բուհի վերջին կուրսը բավական փչացած է, այնտեղ շատ գործ կա անելու, և այնքան էլ համաձայն չեմ, որ մարդկանց մեծ մասն ուսանող է դառնում միայն դիպլոմի համար: Սովետների ժամանակ էլ նման բան կար: Բայց հիմա իսկական գիտելիք ստանալ ցանկացողների թիվն ավելի մեծ է: Ինչո՞ւ, որովհետև գիտելիքը Հայաստանում աշխատանք չի ապահովում, բայց իրենք գիտեն, որ գիտելիքն աշխարհում իրենց համար տեղ է ապահովում: Նրանք, ովքեր սովորում են կիրառական մաթեմատիկայի ֆակուլտետում, գիտեն, որ դա ոսկե փեշակ է. եթե Հայաստանում աշխատանք չունենաս,  աշխարհի որ ծայրը գնաս` աշխատանք կգտնես: Մեզ մոտ բավական լավ բժշկական կրթություն են տալիս ցածր գնով: Բժիշկներն էլ գիտեն, որ աշխարհի որ ծայրն էլ գնան, աշխատանք կունենան: Այսօր եվրոպացիները բժիշկ դառնալ չեն ուզում: Օրինակ, Ֆրանսիայում բժիշկները, ճիշտ է, բարձր աշխատավարձ են ստանում, բայց ծանր գործ է, ֆրանսիացիներն աշխատում են այնպիսի մասնագիտություն ընտրել, որ շատ չծանրաբեռնվեն: Այնտեղ շատ են արաբները և հայերը, որոնք գալիս և այստեղ բժիշկ են դառնում: Մեր հայրենակիցներն առաջին վեց ամսում սովորում են նոր տեխնոլոգիաները և վեց ամիս հետո կարողանում են աշխատել: Այսինքն` կան մասնագիտություններ, որոնք հիմա երեխաներն ավելի են շահագրգռված սովորելու, քան Սովետական Միության ժամանակ:

***

Բայց այստեղ կարևոր մի բան կա. մենք ունենք երկու կարևորագույն կառույց, որոնք պետք է լրացնեն միմյանց: Մինչդեռ իրականում մեկը մյուսին խանգարում է: Դրանք են բանակը և կրթությունը: Մի կողմից` մենք անավարտ պատերազմի մեջ ենք: Ցավոք, մենք պետք է մեծ ջանքեր թափենք` բանակ պահելու համար, քանի որ Հայաստանը նույնիսկ մի անգամ պարտվելու իրավունք չունի: Մի անգամ որ պարտվեց` Հայաստանի վերջը կգա, այսինքն` բանակը կարևոր նշանակություն ունի: Մյուս կողմից` ապագան կապված է կրթական համակարգի հետ: Շատ են ասում, թե ծառայությունը կարող է խանգարել: Էլվիս Փրեսլին, օրինակ, երբ եկել է ծառայության ժամանակը, գնացել-ծառայել է: Ի՞նչ է` վատ երգիչ դարձա՞վ: Բոլոր հայտնի ֆիզիկոսները 20-30-ական թթ. ծառայել են բանակում: Այժմ գործող օրենքները երկու կարևորագույն պետական կառույցների` բանակի և կրթական համակարգի միջև համագործակցության փոխարեն ստեղծում են շահերի որոշակի բախում, որը վնասում է երկուսին էլ:

Կրթական համակարգի կողմից տրամադրվող տարկետման հետ կապված արտոնությունները` մագիստրատուրա, ասպիրանտուրա, անվճար ուսուցում, ավելացնում են բանակից խուսափելու հետ կապված կոռուպցիան` էապես վնասելով նաև կրթական համակարգին: Ստացվում է, որ ամեն տարի կորցնելով զորակոչային զգալի ռեսուրս` կորցնում ենք նաև երիտասարդ գիտնականների, քանի որ տարկետում ապահովող տեղերը խիստ սահմանափակ են, և հաճախ տաղանդավոր տղաների կամ աղջիկների փոխարեն հովանավորչության միջոցով «տեղավորվում»  են պարզապես բանակից խուսափել ցանկացողները, որոնք բնավ չեն ցանկանում ապագան գիտության հետ կապել:

Կորցնում է գիտությունը, կորցնում է բանակը, ծաղկում է կոռուպցիան` խորացնելով սոցիալական անարդարությունը և շերտավորումը:

Առաջարկվում է` 18 տարեկան բոլոր տղաների պարտադիր ծառայություն բանակում (բացի առողջական խնդիրներ ունեցողներից): Դրա համար առաջարկվում է երիտասարդներին որոշակի արտոնություններ տալ` կա՛մ 2 տարին փոխարինել 1,5 տարով, որի նպատակահարմարությունը իրավասու է որոշելու միայն ՊՆ-ն, կա՛մ ուսման շարունակության վարձը պետությունը վերցնի իր վրա, կա՛մ նաև հնարավորություն ընձեռվի բանակում ծառայելը համատեղել հեռակա կրթության հետ և այլն: Այդ ամենը շատ մանրակրկիտ քննարկված է ՊՆ-ի համապատասխան փաստաթղթում. այդ հարցում մենք սերտորեն համագործակցելու ենք ՊՆ-ի հետ:

Անկեղծ ասած, լավ չեմ պատկերացնում ավագ դպրոցին անցնելը հիմա: Նախ պատրաստվածություն չկա: Դպրոցի տնօրենները ցուցակ են տալիս իններորդ դասարանն ավարտածներին և ասում` գնացեք այսինչ տեղը սովորեք: Այս երեխաներն ինը տարի իրար հետ սովորել են, ընկերություն արել, ընդ որում, դպրոցներ կան (օրինակ, Չեխովի դպրոցը), որոնք 100 տոկոսով ուզում են շարունակել ուսումը: Եթե 100 տոկոսով շարունակում են ուսումը, դպրոցն էլ լավ բազա ունի (երկու շենք, ուսուցչական լավ կազմ), թող, ուրեմն, ավագ դպրոցն այդտեղ լիներ, 100 տոկոսն էլ թող շարունակեր: Ի՞նչ իմաստ ունի տեղափոխելը:

***

Ես հետաքրքրվել եմ Բոլոնյան սկզբունքներով: Նախ, դրանք այդպես իմպերատիվ չեն. օրինակ` Ռուսաստանն ուսուցումը դարձրեց 11 տարի, մանևրելու հազար տեղ կա:

Ինչ վերաբերում է կոնսերվատորիային կամ սպորտին. անհեթեթ է հնչում` ջութակի մագիստրոս կամ ըմբշամարտի մագիստրոս: Ըստ իս, այստեղ երկու հարց կա: Մեկն այն է, որ համապատասխան նախագծի համար դրամաշնորհ են տալիս, համապատասխան նախարարությունն օգտվում է դրանից և թքած ունի` վերցնում ու կիրառության մեջ է մտցնում: Երկրորդ. երբ Հայաստանին տասը պահանջ են ներկայացնում, ամենից հեշտ կատարվում են այն պահանջները, որոնք իրենց շահերին չեն դիպչում: Դրանք վերաբերում են կրթական համակարգին: Ամեն մեկը կպչում է ինչ-որ շերտի, անձնական շահերի, կրթականը դիպչում է ամբողջ ժողովրդին ու ապագային, բայց ոչ` կոնկրետ որևէ մեկին, դրա համար էլ այստեղ ամենահեշտն է զիջելը: